काठमाडौँ । विश्वका विभिन्न देशहरूमा समय–समयमा देखिने हान्ता भाइरस को सङ्क्रमणले यतिबेला विश्व समुदायलाई फेरि एकपटक झस्काएको छ । कोरोना महामारीको चपेटाबाट तंग्रिँदै गरेको विश्वका लागि यो नयाँ चुनौती नभए पनि यसको मृत्युदर उच्च हुने भएकाले नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा यसको जोखिम कस्तो छ भन्ने बहस सुरु भएको छ।

के हो हान्ता भाइरस र कसरी सर्छ?
हान्ता भाइरस मुख्यतया मुसा र छुचुन्द्रो प्रजातिका जनावरहरूबाट मानिसमा सर्ने गर्दछ। यो भाइरस हावाबाट मानिस–मानिसबीच सर्ने सम्भावना निकै कम हुन्छ, तर सङ्क्रमित मुसाको दिसा, पिसाब वा ¥यालबाट निस्कने एरोसोल (मसिना कण) सासको माध्यमबाट फोक्सोसम्म पुग्दा मानिस बिरामी पर्छन्। यसले मुख्यतया  फोक्सोमा र  मृगौलामा गम्भीर असर पु¥याउँछ ।

नेपाल एक कृषिप्रधान देश हुनु र सहरी क्षेत्रमा अव्यवस्थित ढल निकास तथा फोहोर व्यवस्थापनका कारण मुसाको सङ्ख्या निकै बढी छ । काठमाडौँ जस्ता घना बस्ती भएका सहरहरूमा मुसाको बासस्थान मानिसको नजिक हुनुले जोखिम बढाउँछ ।

ग्रामीण भेगमा अन्न भण्डारण गर्ने ठाउँमा मुसाको सहज पहुँच हुनु र सहरी क्षेत्रमा फोहोरको थुप्रो समयमै व्यवस्थापन नहुँदा भाइरस फैलिने वातावरण सिर्जना हुन्छ।

हान्ता भाइरसका प्रारम्भिक लक्षणहरू (जस्तैः ज्वरो आउनु, टाउको दुख्नु, मांसपेशी दुख्नु) सामान्य रुघाखोकी वा डेंगुसँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन्। नेपालमा यसको परीक्षणका लागि विशिष्ट प्रयोगशालाको अभाव हुनुले जोखिमलाई थप जटिल बनाएको छ ।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार नेपालमा अहिलेसम्म हान्ता भाइरसको ठूलो प्रकोप नदेखिए पनि ’सम्भावित जोखिम’ बाट मुक्त भने छैन । छिमेकी देश चीन र भारतमा यसका सङ्क्रमितहरू फेला परिसकेकाले सीमापार आवतजावत र सामान ओसारपसारका क्रममा मुसाको माध्यमबाट यो भाइरस भित्रिन सक्ने प्रबल सम्भावना रहन्छ ।

“हान्ता भाइरस कोरोनाजस्तो तीव्र गतिमा फैलिने भाइरस त होइन, तर यसको सङ्क्रमण भएमा मृत्युदर ३५ देखि ४० प्रतिशतसम्म हुन सक्छ। त्यसैले, मुसा नियन्त्रण र व्यक्तिगत सरसफाइ नै यसबाट बच्ने उत्तम उपाय हो।“

जोखिम न्यूनीकरणका उपायहरू
नेपालले हान्ता भाइरसको जोखिम कम गर्न तत्काल विभिन्न कदमहरू चाल्नुपर्ने देखिन्छ । जस्तै मुसा नियन्त्रणः घर, पसल र गोदामहरूमा मुसाको प्रवेश रोक्ने र मुसा नियन्त्रणका उपायहरू अपनाउने ।
अन्न तथा खानाका परिकारहरू मुसाले नभेट्ने गरी सुरक्षित ढङ्गले भण्डारण गर्ने । घर र टोल वरपर फोहोर जम्मा हुन नदिने, ताकि मुसाले बासस्थान बनाउन नपाओस् । मुसाको दिसा–पिसाब सफा गर्दा मास्क र पञ्जाको अनिवार्य प्रयोग गर्ने । 

नेपालमा हान्ता भाइरसको तत्कालै ठूलो महामारीको खतरा नदेखिए तापनि कमजोर स्वास्थ्य पूर्वाधार र मुसाको बढ्दो सङ्ख्याका कारण हामी ढुक्क भएर बस्ने अवस्था छैन । सरकारी स्तरबाट निगरानी बढाउनु र नागरिक स्तरबाट सरसफाइमा ध्यान दिनु नै आजको आवश्यकता हो ।