काठमाडौँ। विगत केही वर्षयता विश्वभर कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकास र प्रयोग निकै तीव्र गतिमा भइरहेको छ। आजको समयमा एआई केवल प्राविधिक प्रयोगशालाहरूमा मात्र सीमित नरहेर मानव जीवनको हरेक क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली औजारका रूपमा स्थापित भइसकेको छ।

यसले एकातिर मानव सभ्यतालाई सहज र अत्याधुनिक बनाउँदै लगेको छ भने, अर्कोतिर केही गम्भीर चुनौतीहरू पनि थपिदिएको छ।

वर्तमान अवस्थामा एआईले पारेका मुख्य असरहरूलाई निम्न रूपमा हेर्न सकिन्छ:

१ सकारात्मक असर तथा अवसरहरू
कार्यक्षमता र उत्पादकत्वमा वृद्धिस् उद्योग, कलकारखाना, र कार्यालयहरूमा एआई टूल्सको प्रयोगले प्रशासनिक र पट्यारलाग्दा कामहरू निकै छिटो र त्रुटिरहित ढंगले हुन थालेका छन्।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा क्रान्तिस् जटिल रोगहरूको पहिचान, औषधि अनुसन्धान , र बिरामीको स्वास्थ्यको निगरानी गर्न एआईले चिकित्सकहरूलाई ठूलो मद्दत गरिरहेको छ।

शिक्षामा व्यक्तिगत पहुँच: विद्यार्थीहरूको सिकाइ क्षमता र आवश्यकता अनुसार एआईले व्यक्तिगत पाठ्यक्रम र शिक्षण विधि  प्रदान गरिरहेको छ।

सञ्चार र सिर्जनशीलतास् भाषा अनुवाद, कन्टेन्ट लेखन, र ग्राफिक डिजाइनिङ जस्ता क्षेत्रमा एआईको प्रयोगले सृजनात्मक कार्यलाई नयाँ उचाइ दिएको छ।

२ नकारात्मक असर तथा चुनौतीहरू
रोजगारीमा संकटस् एआई र अटोमेसनका कारण डाटा एन्ट्री, ग्राहक सेवा , र केही हदसम्म लेखन तथा डिजाइनिङ क्षेत्रका परम्परागत रोजगारीहरू गुम्ने खतरा बढेको छ।

भ्रामक सूचना र 'डिपफेक' : हालको समयमा एआईको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको यसको दुरुपयोग हो। कसैको पनि दुरुस्तै आवाज वा भिडियो बनाउन सक्ने डिपफेक प्रविधिले समाजमा भ्रम, राजनीतिक अस्थिरता र साइबर अपराध बढाएको छ।

गोपनीयता र सुरक्षाको खतरास् प्रयोगकर्ताका व्यक्तिगत डाटा संकलन र त्यसको विश्लेषण गर्ने एआई प्रणालीका कारण मानिसको गोपनीयता  जोखिममा परेको छ।

बौद्धिक सम्पत्तिको विवादस् एआई मोडेलहरूलाई तालिम दिन कलाकार, लेखक र पत्रकारहरूका सामग्रीहरू अनुमति बिना प्रयोग गरिएको भन्दै विश्वभर प्रतिलिपि अधिकार  सम्बन्धी ठूला कानुनी मुद्दाहरू चलिरहेका छन्।

एआई आफैँमा खराब वा असल प्रविधि होइन। यो हामीले यसलाई कसरी प्रयोग गर्छौँ र कसरी नियमन गर्छौँ भन्ने कुरामा भर पर्छ। अबको आवश्यकता भनेको एआईको विकाससँगै यसको नैतिक प्रयोग  र बलियो कानुनी दायरा निर्माण गर्नु हो।

समग्रमा भन्नुपर्दा, वर्तमान अवस्थामा एआई मानव जातिको अपरिहार्य हिस्सा बनिसकेको छ। यसले ल्याएका अवसरहरूलाई आत्मसाथ गर्दै यसका जोखिमहरू जस्तै रोजगारी विस्थापन र भ्रामक सूचना लाई न्यूनीकरण गर्न सरकार, प्रविधि कम्पनी र नागरिक समाजले बेलैमा कदम चाल्न जरुरी देखिन्छ। प्रविधिलाई मानिसको प्रतिस्थापन भन्दा पनि मानिसको सहयोगीका रूपमा प्रयोग गर्नु नै आजको बुद्धिमत्ता हुनेछ।