काठमाडौं । इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी मारिएको पुष्टि भएको छ । इरानका सरकारी टेलिभिजन र विभिन्न मिडिया आउटलेटहरूले सर्वोच्च नेता खामेनी मारिएको पुष्टि गरेका छन् ।

रोयटर्स र इजरायली सञ्चारमाध्यमहरूले “वरिष्ठ” इजरायली अधिकारीहरूलाई उद्धृत गर्दै खामेनीको हत्या भएको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेका छन् । इजरायल र अमेरिकाले शनिबार गरेको संयुक्त हवाई आक्रमणमा इरानका सर्वोच्च नेता खामेनी मारिएका हुन् । उनीसँगै उनका छोरी, ज्वाइँ, नातिनी र बुहारी पनि मारिएको इरानी सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन् । सर्वोच्च नेता खामेनी मारिएपछि इरानले ४० दिनको राजकीय शोक र ७ दिनको सार्वजनिक बिदा घोषणा गरेको छ ।

सर्वोच्च नेता खामेनी मारिएपछि इरानले अब उनीहरूविरुद्ध ‘इतिहासकै खतरनाक आक्रमण’ गर्ने चेतावनी दिएको छ । यसअघि अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सर्वोच्च नेता अली खामेनी मारिएको बताएका थिए । ट्रम्पले ट्रुथ सोसलमार्फत् खामेनी मािरएको दाबी गरे पनि इरानबाट पुष्टि हुनसकेको थिएन । तर इरान राज्यको टेलिभिजनका एक प्रस्तोताले भावुक हुँदै सर्वोच्च नेता खामेनीको मृत्यु भएको जानकारी गराएका थिए ।

अलजजिराका अनुसार इरानको फार्स न्युज एजेन्सीले पनि सर्वोच्च नेता खामेनी शनिबार नै मारिएको जनाएको छ । समाचारअनुसार खामेनी आफ्नो कार्यालयमा ‘आफूलाई तोकिएको जिम्मेवारी पूरा गरिरहँदा’ शनिबार बिहान सबेरै मारिएका थिए ।

इरानकै तस्निम न्युज एजेन्सीले पनि खामेनीको मृत्यु पुष्टि भएको जनाएको छ ।

को हुन् खामेनी ? धार्मिक पृष्ठभूमि

खामेनी को जन्म १९३९ सालमा इरानको धार्मिक शहर माशहद मा भएको थियो । धार्मिक परिवारमा हुर्किएका खामेनीले प्रारम्भिक शिक्षा पश्चात् इस्लामिक theology र शिया धर्मशास्त्र (कुरान र जफरी फिक्ह) अध्ययन गरे । बुद्धिजीवी र धार्मिक विद्वानको रूपमा स्थापित हुँदै उनी क्युम को धार्मिक शिक्षण केन्द्रमा अगाडि आए जहाँ उनी भविष्यका क्रान्तिकारी नेता रुहोल्ला खोमैनी का निकट सहयोगी बने । खामेनीले १९६०/७० मा शाह मोहम्मद रेजा पहलवीको पश्चिम–समर्थक शासनको विरोध गरेका थिए । उनले धार्मिक नेतृत्व र राजनीतिमा भूमिका मिलाउँदै क्रान्तिकारी आन्दोलनलाई जोड दिदै आएका थिए ।

इस्लामिक क्रान्ति र राजनीतिक पृष्ठभूमि

१९७९ मा इरानमा इस्लामिक क्रान्ति भयो जसले शाह शासनको पतन गरिदियो । क्रान्तिका अगुवामा रुहोल्ला खोमैनी र उनका प्रमुख समर्थक खामेनी थिए । क्रान्तिका सफलतापछि नयाँ शासन संरचना स्थापित भयो र खामेनी  Revolutionary Council, त्यसपछि रक्षा मन्त्रालय पदमा नियुक्त भए । यसै क्रममा उनले Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) संग ऋद्ध शक्ति प्राप्त गरे । १९८१ मा खामेनी इरानका राष्ट्रपति बने । यो अवधि इरान–इराक युद्ध (१९८०–८८) को कठिन समय थियो, जसमा देशले ठूलो क्षति भोग्नु परेको थियो । राष्ट्रपतिका रूपमा उनको भूमिका बैज्ञानिक भन्दा रणनीतिक र कूटनीतिक पक्षमा केन्द्रित थियो । उनको कार्यकालमा उनले देशको सुरक्षा, क्रान्तिकारी सत्ता संरचना र बाह्य नीतिमा दृढ थियो ।

इस्लामिक गणतन्त्र इरानका संस्थापक आयतुल्लाह रुहोल्लाह खोमेनी । उनको ३ जुन १९८९ मा निधन भएको थियो । खोमैनीको मृत्युपछि खामेनी सर्वोच्च नेता बने । यस पदले इरानको संविधानमा सबैभन्दा बढी शक्ति सन्तुलन प्रदान गर्दछ—प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपति तथा संसद भन्दा माथि । उनी मुलुकको सैनिक शक्ति, न्यायपालिका, सञ्चार माध्यम र सुरक्षा नीतिको अन्तिम अधिकार राख्थे । यो पद उनलाई संविधान संशोधनमार्फत् दिइयो, किनकि प्रारम्भमा उनी धार्मिक शिक्षा अनुसार सर्वोच्च योग्य थिएनन्, तर शक्ति संरचनाले उनलाई नेता बनायो र संयन्त्रलाई उनकी इच्छाअनुसार निर्माण गरियो ।

शासन र बाह्य नीति

खामेनीको शासनकालमा इरानले पश्चिम, विशेषगरी अमेरिका र इजरायल विरुद्ध कठोर विरोधी नीतिहरू अपनायो । उनले देशलाई “महान शैतान” भनेर पश्चिमलाई व्याख्या गरे र यसलाई राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको प्रतिक रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए । यस नीतिले इरानलाई लामो समयदेखि एक तनावपूर्ण स्थितिमा राख्यो, जसले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र अर्थतन्त्र दुवैलाई प्रभावित गर्‍यो । उनले इरानी आणविक कार्यक्रमलाई राष्ट्रिय प्रतिष्ठाको विषय बनाएका थिए, जुन खतरनाक चेतावनीका रुपमा पश्चिमी राष्ट्रहरूको नजरमा आयो । 

उनले लामो समयदेखि इरानले कहिल्यै पनि आणविक हतियार नबनाउने र आफ्नो आणविक कार्यक्रम विशुद्ध नागरिक प्रयोजनका लागि मात्र भएको बताउँदै आएका थिए ।

विरोध र मानवअधिकार

खामेनी शासनमा आन्तरिक असन्तोष र विरोध बढेर महत्त्वपूर्ण मोडमा पुगे । विशेषतः २०२२ मा महसा अमिनीको मृत्यु पछि देशव्यापी आन्दोलनहरू चल्यो, जसले महिलाको अधिकार, मूल्य प्रणाली र सरकारी दमनलाई प्रश्नमा ल्याएको थियो । उनको शासन भ्रष्टाचार, स्वतन्त्रता तथा मानवअधिकार उल्लङ्घन सम्बन्धमा निरन्तर आलोचित रह्यो । विपक्षी आवाजलाई दबाउने कडा कदम र कडा सुरक्षा नीतिको कारण हजारौं प्रदर्शनकारी तथा आलोचकहरू जेल वा दमनमा परेका थिए । खामेनीले इरानको बाह्य नीतिलाई न केवल सुरक्षा–ग्रस्त बनाउने तर मध्यपूर्वमा प्रभाव विस्तार गर्ने लक्ष्यमा केन्द्रित गरे । यसले इरानलाई लेबनान, सिरिया, इराक र यमन जस्ता देशहरूमा निरन्तर राजनीतिक र सैनिक सन्तुलन कायम गर्न अनुमति दियो र उनीहरूलाई आफ्ना रणनीतिक साझेदारका रूपमा तानेको थियो ।

इरानको प्रभाव विस्तारले क्षेत्रीय शक्ति समीकरण बदल्यो र युद्घ–संकटलाई द्रुत रूपमा उत्प्रेरित गर्‍यो ।

अमेरिका–इरान तनाव र आक्रमण

पछिल्लो समय, जुन २०२५ मा भएको १२ दिने युद्ध र त्यसपछि इरानले इजरायलमाथि गरेको प्रतिशोधात्मक आक्रमणपछि इजरायली रक्षा मन्त्री इजरायल काट्जले खामेनीको ‘अस्तित्व रहिरहनु हुँदैन’ भन्ने विचार दिएका थिए । उनले खामेनीलाई ‘आधुनिक हिटलर’ को संज्ञा दिँदै इरानको नेतृत्वबाट उनलाई हटाउनु नै इजरायली सैन्य अपरेसनको प्रमुख उद्देश्यमध्ये एक भएको बताएका थिए ।

२०२६ फेब्रुअरी २८ मा भएको पछिल्लो आक्रमणका क्रममा पनि इजरायली अधिकारीहरूले खामेनी र इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानलाई लक्षित गरिएको स्वीकार गरेका छन् । अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि इरानी नागरिकहरूलाई सम्बोधन गर्दै आफ्नो सरकार आफैँ सम्हाल्न आह्वान गरेका छन्, जसले अमेरिका इरानमा सत्ता परिवर्तनको पक्षमा रहेको सङ्केत गर्छ ।

२०२६ को प्रारम्भमा अमेरिका र इजरायलको संयुक्त हवाई आक्रमणले खामेनीलाई प्रमुख लक्ष्य बनायो। यसै आक्रमणमा उनको मृत्युको पुष्टि हुँदै इरानले ४० दिनको राजकीय शोक र सात दिन सार्वजनिक बिदा घोषणा गरेको छ । अमेरिकाका पूर्वराष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा खामेनी मारिएको पुष्टि गरेका थिए, र त्यसपछि इरान सरकारले यसलाई आधिकारिक रूपमा पुष्टि गरेको छ ।

यो घटना मध्यपूर्वमा सबैभन्दा ठुलो संकट र राजनीतिक मोड मानिएको छ, जसले विश्व राजनीतिमा ठूलो अशान्ति र प्रभाव उत्पन्न गर्ने सम्भावना बनाएको छ ।