काठमाडौँ ।पछिल्ला केही वर्षहरूमा विश्वभरि नै मौसमको चक्रमा अप्रत्याशित परिवर्तनहरू देखिन थालेका छन्। पहिले निश्चित समयमा आउने वर्षा, हिउँदको चिसो र गर्मीको अवस्था अहिले पूर्ण रूपमा बदलिएको छ। कहिले अत्यधिक खडेरी त कहिले केही घण्टामै हुने मुसलधारे वर्षा र बाढीले जनजीवन अस्तव्यस्त बनाइरहेको छ।

आखिर पहिलेको तुलनामा अहिले किन यसरी तीव्र रूपमा मौसम परिवर्तन भइरहेको छ त? विज्ञहरूका अनुसार यसका मुख्य कारणहरू निम्नानुसार छन्ः

१ हरितगृह ग्यासको अत्यधिक उत्सर्जन 
मौसम परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो र प्रमुख कारण मानवीय गतिविधि हुन्। कलकारखाना, यातायातका साधन र कोइला तथा खनिज तेलको अत्यधिक प्रयोगका कारण वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन जस्ता हानिकारक हरितगृह ग्यासहरूको मात्रा तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यी ग्यासहरूले सूर्यबाट आउने तापलाई पृथ्वीमै रोकेर राख्छन्, जसले गर्दा पृथ्वीको औसत तापमान लगातार बढिरहेको छ।

२ तीव्र वनविनाश र सहरीकरण
वायुमण्डलमा रहेको कार्बन सोस्ने मुख्य माध्यम रुखबिरुवा हुन्। तर, पूर्वाधार विकास, सडक विस्तार र बढ्दो सहरीकरणका नाममा वनजङ्गल विनाश गर्ने क्रम रोकिने संकेत देखिएको छैन। वन क्षेत्र घट्दा र कंक्रिटका संरचनाहरू बढ्दा अर्बन हिट आइल्यान्ड  को समस्या सिर्जना भई सहरहरूमा गर्मी झन् बढ्दै गएको छ।

३ अल निनो र ला निनोको प्रभाव
प्रशान्त महासागरको सतहको तापक्रममा आउने उतारचढाव ,अल निनो र ला निनो ले विश्वव्यापी रूपमै मौसमको ढाँचालाई खलबल्याइदिन्छ। यसले गर्दा कतिपय क्षेत्रमा लामो समयसम्म पानी नपरी खडेरी पर्छ भने कतिपय स्थानमा भयानक वर्षा र चक्रवात आउने गर्दछ।

४ हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पग्लने क्रम तीव्र
नेपाल जस्ता हिमाली देशहरूमा यसको प्रत्यक्ष र गम्भीर असर देखिएको छ। पृथ्वीको बढ्दो तापक्रमका कारण हिमालका हिउँ तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्, जसले गर्दा हिमतालहरू फुट्ने जोखिम बढेको छ भने अर्कोतर्फ हिउँदमा हिउँ पर्ने दर र समयमा ठूलो फेरबदल आएको छ।

जल तथा मौसम विज्ञानविद्हरूका अनुसार मौसममा आएको यो अनपेक्षित परिवर्तन केवल प्राकृतिक चक्र मात्र नभएर मानव सिर्जित जलवायु संकट हो। यसले कृषि उत्पादनमा ह्रास, खानेपानीको संकट र प्राकृतिक विपत्तिको जोखिमलाई कयौँ गुणा बढाएको छ।

मौसममा आइरहेको यो तीव्र उतारचढावलाई रोक्न वा यसको असर न्यूनीकरण गर्न विश्वव्यापी रूपमै कार्बन उत्सर्जन कटौती गर्नु र स्थानीय स्तरमा पर्यावरण अनुकूल पूर्वाधार निर्माण, वृक्षारोपण तथा जलश्रोतको संरक्षणमा जोड दिनु अबको अनिवार्य आवश्यकता बनेको छ।